تفاوت استانداردهای حسابداری و حسابرسی + جدول مقایسه | نیکان

تفاوت استانداردهای حسابداری و حسابرسی در این است که هر کدام برای چه کسی و چه کاری نوشته شده‌اند. استانداردهای حسابداری به مدیریت و حسابدار شرکت می‌گویند رویدادهای مالی را چگونه شناسایی، اندازه‌گیری و در صورت‌های مالی گزارش کنند. استانداردهای حسابرسی به حسابرس مستقل می‌گویند همین صورت‌های مالی را چگونه بررسی کند، چه شواهدی جمع کند و درباره مطابقت آن‌ها با استانداردهای حسابداری چگونه اظهارنظر کند.

به زبان ساده، استاندارد حسابداری «قاعده بازی» است و استاندارد حسابرسی «روش داوری». شرکت بازی را طبق قاعده انجام می‌دهد و حسابرس با روشی مشخص قضاوت می‌کند که قاعده رعایت شده است یا نه. در ایران مرجع تدوین هر دو مجموعه، سازمان حسابرسی است؛ اما محتوا، مخاطب، خروجی و پیامد عدم رعایت آن‌ها کاملاً متفاوت است.

این مقاله بخشی از مجموعه آموزشی استانداردهای حسابداری ایران در بلاگ نیکان است و در آن، تفاوت این دو مجموعه را با جدول مقایسه، مثال عملی و آخرین تغییرات تا سال ۱۴۰۵ مرور می‌کنیم.

استاندارد حسابداری چیست؟

استاندارد حسابداری مجموعه‌ای از الزامات مشخص است که تعیین می‌کند هر رویداد مالی چه زمانی در حساب‌ها ثبت شود، با چه مبلغی اندازه‌گیری شود و در صورت‌های مالی و یادداشت‌های توضیحی چگونه ارائه و افشا شود. هدف آن، یکنواختی و مقایسه‌پذیری صورت‌های مالی شرکت‌هاست.

برای مثال، استاندارد حسابداری شماره ۸ تعیین می‌کند موجودی کالا به اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش اندازه‌گیری شود و استاندارد شماره ۴۳ مشخص می‌کند درآمد حاصل از قرارداد با مشتریان چه زمانی شناسایی شود. مسئولیت رعایت این استانداردها با هیئت‌مدیره و مدیریت شرکت است، نه حسابرس. فهرست کامل این استانداردها و وضعیت اجرای هر کدام را در مقاله فهرست استانداردهای حسابداری ایران آورده‌ایم. برای آشنایی با مفاهیم پایه‌ای که این استانداردها بر آن بنا شده‌اند هم می‌توانید مقاله اصول حسابداری چیست را بخوانید.

استاندارد حسابرسی چیست؟

استاندارد حسابرسی مجموعه‌ای از الزامات حرفه‌ای است که تعیین می‌کند حسابرس مستقل چگونه کار حسابرسی را برنامه‌ریزی و اجرا کند، چه شواهد کافی و مناسبی به دست آورد و گزارش خود را درباره صورت‌های مالی به چه شکلی صادر کند. هدف آن، اعتباربخشی به صورت‌های مالی از طریق یک فرایند مستقل و قابل اتکاست.

استانداردهای حسابرسی ایران بر مبنای استانداردهای بین‌المللی حسابرسی (ISA) تدوین شده‌اند و به همین دلیل، شماره‌گذاری آن‌ها هم از الگوی بین‌المللی پیروی می‌کند. چند نمونه از استانداردهای پرکاربرد:

• استاندارد ۲۰۰: اهداف کلی حسابرس مستقل و انجام حسابرسی طبق استانداردهای حسابرسی
• استاندارد ۲۳۰: مستندات حسابرسی
• استاندارد ۲۴۰: مسئولیت حسابرس در ارتباط با تقلب در حسابرسی صورت‌های مالی
• استاندارد ۵۴۰: حسابرسی برآوردهای حسابداری، از جمله برآوردهای ارزش منصفانه
• استاندارد ۵۵۰: اشخاص وابسته
• استاندارد ۷۰۰: اظهارنظر و گزارشگری نسبت به صورت‌های مالی
• استاندارد ۷۰۱: اطلاع‌رسانی مسائل عمده حسابرسی در گزارش حسابرس مستقل
• استاندارد ۷۰۵: اظهارنظرهای تعدیل‌شده در گزارش حسابرس مستقل

جدول مقایسه تفاوت استانداردهای حسابداری و حسابرسی

در جدول زیر، دو مجموعه را از ده جنبه مقایسه کرده‌ایم. این جدول کوتاه‌ترین پاسخ به این سؤال است که «فرق استاندارد حسابداری و حسابرسی چیست؟»

چه نهادی استانداردهای حسابداری و حسابرسی را در ایران تدوین می‌کند؟

در ایران هر دو مجموعه را سازمان حسابرسی تدوین می‌کند. طبق قانون اساسنامه سازمان حسابرسی مصوب ۱۳۶۶، «تدوین اصول و ضوابط حسابداری و حسابرسی» یکی از وظایف قانونی این سازمان است و این اصول و ضوابط شامل استانداردهای حسابداری، استانداردهای حسابرسی و آیین رفتار حرفه‌ای می‌شود.

تدوین هر مجموعه بر عهده کمیته‌ای جداگانه است. کمیته تدوین استانداردهای حسابداری در سال ۱۳۷۱ تشکیل شد و نخستین استانداردهای حسابداری از سال ۱۳۸۰ لازم‌الاجرا شدند. استانداردهای حسابرسی هم توسط کمیته تدوین استانداردهای حسابرسی تهیه می‌شوند و در دهه ۱۳۹۰ به‌تدریج با نسخه‌های جدید ISA هماهنگ شده‌اند. در سطح بین‌المللی اما این دو مجموعه را دو نهاد مستقل منتشر می‌کنند: IFRS را هیئت IASB و ISA را هیئت IAASB.

استانداردهای حسابداری و حسابرسی در عمل چگونه به هم وصل می‌شوند؟

استانداردهای حسابداری «معیار» قضاوت حسابرس هستند. حسابرس در گزارش خود دقیقاً همین را می‌سنجد: آیا صورت‌های مالی از تمام جنبه‌های بااهمیت، طبق استانداردهای حسابداری به نحو مطلوب ارائه شده‌اند؟ بنابراین بدون استاندارد حسابداری، حسابرس معیاری برای سنجش ندارد و بدون استاندارد حسابرسی، کسی نمی‌داند این سنجش با چه روشی و چه کیفیتی انجام شده است.

مثال ۱: موجودی کالا

یک شرکت پخش در پایان سال ۴۰ میلیارد ریال موجودی کالا دارد. بخشی از این کالاها به دلیل نزدیک شدن به تاریخ انقضا فقط با تخفیف فروخته می‌شوند.

• کار حسابدار (طبق استاندارد حسابداری ۸): موجودی را به اقل بهای تمام‌شده و خالص ارزش فروش اندازه‌گیری می‌کند و اگر خالص ارزش فروش کالاهای نزدیک به انقضا کمتر از بهای تمام‌شده باشد، کاهش ارزش را شناسایی می‌کند.
• کار حسابرس (طبق استانداردهای حسابرسی): بر شمارش موجودی نظارت می‌کند، قیمت‌های فروش بعد از پایان سال را بررسی می‌کند و شواهد کافی به دست می‌آورد که کاهش ارزش به‌درستی محاسبه شده است.

اگر شرکت کاهش ارزش را ثبت نکرده باشد و مبلغ آن بااهمیت باشد، مشکل از جنس رعایت نکردن استاندارد حسابداری است و حسابرس طبق استاندارد ۷۰۵ اظهارنظر خود را تعدیل می‌کند. جزئیات روش‌های ثبت و ارزیابی موجودی را در مقاله موجودی کالا در حسابداری توضیح داده‌ایم.

مثال ۲: شناسایی درآمد طبق استاندارد ۴۳

شرکتی خدمات پشتیبانی یک‌ساله به ارزش ۱۲ میلیارد ریال فروخته و کل مبلغ را در ماه اول به‌عنوان درآمد ثبت کرده است. طبق استاندارد حسابداری ۴۳، درآمد خدماتی که در طول زمان ارائه می‌شود باید متناسب با ایفای تعهد عملکرد شناسایی شود، نه یک‌جا. حسابرس با بررسی قرارداد و زمان‌بندی خدمات، این انحراف را کشف می‌کند. اگر درآمد از موضوعات مستلزم توجه خاص حسابرس باشد، ممکن است آن را به‌عنوان «مسائل عمده حسابرسی» طبق استاندارد ۷۰۱ در گزارش خود توصیف کند.

نتیجه عدم رعایت استانداردهای حسابداری در گزارش حسابرس

نوع اظهارنظر حسابرس نشان می‌دهد صورت‌های مالی تا چه حد با استانداردهای حسابداری مطابقت دارند. طبق استانداردهای ۷۰۰ و ۷۰۵، چهار نوع اظهارنظر وجود دارد:

برای آشنایی بیشتر با اجزای این گزارش و کاربرد آن در وام بانکی، مالیات و جذب سرمایه، مقاله صورت‌های مالی حسابرسی‌شده چیست را ببینید.

تغییرات اخیر در استانداردهای حسابداری و حسابرسی ایران

هر دو مجموعه در سال‌های اخیر به‌روز شده‌اند و حسابداران و حسابرسان باید هم‌زمان هر دو را دنبال کنند:

• استاندارد حسابداری ۴۳ (درآمد عملیاتی حاصل از قرارداد با مشتریان): از ابتدای سال ۱۴۰۴ لازم‌الاجرا شده و جایگزین استانداردهای ۳، ۹ و ۲۹ شده است.
• استاندارد حسابداری ۴۴ (اجاره‌ها): از ابتدای سال ۱۴۰۵ لازم‌الاجرا و جایگزین استاندارد ۲۱ شده است.
• استاندارد حسابداری ۱۵ (سرمایه‌گذاری‌ها): نسخه تجدیدنظرشده آن از ابتدای سال ۱۴۰۵ اجرا می‌شود.
• استاندارد حسابرسی ۷۰۱ (مسائل عمده حسابرسی): برای حسابرسی صورت‌های مالی دوره‌هایی که از اول فروردین ۱۴۰۱ و پس از آن شروع می‌شوند، الزامی شده است.
• استاندارد حسابرسی ۷۰۰ (اظهارنظر و گزارشگری): همراه با استانداردهای ۷۰۵ و ۷۰۶ بازنگری شد تا ساختار گزارش حسابرس به الگوی بین‌المللی نزدیک‌تر شود.

نکته مهم این است که تغییر استاندارد حسابداری، کار حسابرس را هم تغییر می‌دهد. برای مثال، اجرای استاندارد ۴۳ باعث شد شناسایی درآمد در بسیاری از شرکت‌ها به یکی از موضوعات حساس حسابرسی تبدیل شود.

چهار تصور اشتباه رایج درباره این دو استاندارد

1. «حسابرس صورت‌های مالی را تهیه می‌کند.» نادرست است. تهیه صورت‌های مالی طبق استانداردهای حسابداری مسئولیت مدیریت است و حسابرس فقط درباره آن اظهارنظر می‌کند.
2. «گزارش مقبول یعنی شرکت سودآور و سالم است.» نادرست است. گزارش مقبول فقط می‌گوید صورت‌های مالی طبق استانداردها ارائه شده‌اند، نه اینکه وضعیت مالی شرکت خوب است.
3. «IFRS و ISA یکی هستند.» نادرست است. IFRS استاندارد گزارشگری مالی (حسابداری) است و ISA استاندارد حسابرسی؛ دو نهاد متفاوت آن‌ها را منتشر می‌کنند.
4. «شرکت‌های کوچک با استانداردهای حسابرسی کاری ندارند.» تا وقتی حسابرسی نشوند شاید، اما هر شرکتی که برای وام بانکی، بورس یا الزام قانونی حسابرسی می‌شود، باید صورت‌های مالی‌اش را طوری تهیه کند که در برابر روش‌های حسابرسی قابل دفاع باشد.

نقش نرم‌افزار حسابداری در رعایت هر دو استاندارد

کیفیت صورت‌های مالی از کیفیت ثبت روزانه اسناد شروع می‌شود. وقتی اسناد حسابداری منظم، با شرح کامل و پیوست مدارک ثبت شده باشند و گزارش‌ها مستقیماً از همان داده‌ها استخراج شوند، هم تهیه صورت‌های مالی طبق استانداردهای حسابداری ساده‌تر است و هم حسابرس می‌تواند ردپای هر رقم را تا سند اولیه دنبال کند. این همان چیزی است که در استاندارد ۲۳۰ از آن با عنوان مستندات و شواهد قابل رسیدگی یاد می‌شود.

نرم‌افزار حسابداری نیکان با ثبت یکپارچه اسناد، گزارش‌های مالی آماده و نگهداری سوابق، به تیم مالی کمک می‌کند صورت‌های مالی را با اطمینان بیشتری برای حسابرسی آماده کند. اگر در حال انتخاب نرم‌افزار هستید، راهنمای نرم‌افزار حسابداری چیست و چگونه بهترین را انتخاب کنیم را بخوانید. درباره آینده این حوزه هم مقاله هوش مصنوعی در حسابرسی را از دست ندهید.

سؤالات متداول درباره تفاوت استانداردهای حسابداری و حسابرسی

فرق اصلی استاندارد حسابداری و استاندارد حسابرسی چیست؟

استاندارد حسابداری نحوه تهیه صورت‌های مالی را تعیین می‌کند و مخاطب آن مدیریت و حسابداران شرکت است. استاندارد حسابرسی نحوه بررسی همان صورت‌های مالی و صدور گزارش حسابرس را تعیین می‌کند و مخاطب آن حسابرس مستقل است.

چه کسی استانداردهای حسابرسی ایران را تدوین می‌کند؟

سازمان حسابرسی، از طریق کمیته تدوین استانداردهای حسابرسی. طبق قانون اساسنامه سازمان حسابرسی مصوب ۱۳۶۶، تدوین اصول و ضوابط حسابداری و حسابرسی از وظایف قانونی این سازمان است.

آیا استانداردهای حسابرسی ایران همان استانداردهای بین‌المللی حسابرسی (ISA) هستند؟

نه دقیقاً. استانداردهای حسابرسی ایران بر مبنای ISA تدوین شده‌اند و شماره‌گذاری مشابهی دارند، اما با ملاحظات قانونی و محیطی ایران بومی‌سازی شده‌اند و زمان اجرای نسخه‌های جدید آن‌ها با نسخه بین‌المللی یکسان نیست.

اگر شرکت استانداردهای حسابداری را رعایت نکند چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر انحراف بااهمیت باشد، حسابرس اظهارنظر خود را تعدیل می‌کند و بسته به اهمیت و فراگیری آن، گزارش مشروط یا مردود صادر می‌شود. این موضوع می‌تواند بر دریافت تسهیلات بانکی، رسیدگی مالیاتی و اعتماد سرمایه‌گذاران اثر منفی بگذارد.

آیا حسابداران هم باید استانداردهای حسابرسی را بشناسند؟

بله. حسابدار با شناخت استانداردهای حسابرسی می‌داند حسابرس چه شواهدی مطالبه می‌کند و می‌تواند اسناد و مستندات را از ابتدا طوری نگهداری کند که حسابرسی سریع‌تر و با تعدیلات کمتری انجام شود.

مسائل عمده حسابرسی در گزارش حسابرس چیست؟

مسائلی هستند که به قضاوت حرفه‌ای حسابرس، در حسابرسی صورت‌های مالی دوره جاری بیشترین اهمیت را داشته‌اند. طبق استاندارد حسابرسی ۷۰۱، حسابرس این مسائل را در بخش جداگانه‌ای از گزارش توصیف می‌کند و این کار به معنای تعدیل اظهارنظر نیست.

جمع‌بندی

استانداردهای حسابداری و حسابرسی دو روی یک سکه‌اند: اولی تعیین می‌کند صورت‌های مالی چگونه تهیه شوند و دومی تعیین می‌کند این صورت‌ها چگونه بررسی و تأیید شوند. شرکت مسئول رعایت استانداردهای حسابداری است و حسابرس مسئول رعایت استانداردهای حسابرسی. هر چه ثبت اسناد و رعایت استانداردهای حسابداری در طول سال دقیق‌تر باشد، حسابرسی کوتاه‌تر و گزارش حسابرس شفاف‌تر خواهد بود.

برای آشنایی با فهرست کامل استانداردهای حسابداری و وضعیت اجرای هر کدام، به مقاله اصلی این مجموعه یعنی استانداردهای حسابداری ایران مراجعه کنید. متن رسمی هر دو مجموعه را هم می‌توانید از وب‌سایت سازمان حسابرسی دریافت کنید.

آخرین به‌روزرسانی: آبان ۱۴۰۵